Tajemnicza moc aloesu

Aloes zwyczajny (Aloe Vera) znany jest jako roślina często występująca w ogrodach botanicznych oraz jako roślina ozdabiająca domowe parapety. Wiele osób nie zdaje sobie jednak sprawy, jakie zdrowotne właściwości ma ta roślina. Czytaj dalej

Różeniec górski w walce ze stresem

Życie we współczesnej cywilizacji nieodłącznie wiąże się z uczuciem emocjonalengo stresu. Świat stawia przed nami coraz więcej wymagań, którym nie zawsze jesteśmy w stanie sprostać. Żaden produkt leczniczy nie zastąpi nam relaksu, odpoczynku oraz nie sprawi, że nabierzemy dystansu do spraw życia codziennego. Jednakże w stanach przemęczenia i wyczerpania psychofizycznego z pomocą mogą nam przyjść adaptogeny. Są to substancje pochodzenia naturalnego, wzmacniające odporność organizmu wobec różnego typu stresorów, czyli niekorzystnych warunków środowiskowych.

Należą do nich czynniki psychologiczne np. nadmierne oczekiwania społeczne, stres, przygnębienie; fizyczne takie jak: niekorzystna temperatura otoczenia czy oddziaływanie silnych dźwięków i wibracji; biologiczne czyli różnego rodzaju infekcje i chemiczne, choćby substancje toksyczne ze skażonego środowiska, np. metale ciężkie. Zażywanie suplementów diety o działaniu adaptogennym powoduje mobilizacje naturalnych sił organizmu, dzięki czemu możemy lepiej znosić wpływ wymienionych stresorów na nasz organizm. Pomoże to nam znieść intensywny wysiłek i nadmierne przeciążenie obowiązkami.

Na rynku dostępnych jest wiele preparatów leczniczych tego typu o różnorodnym składzie. Obok dobrze poznanych gatunków roślin, z których pozyskiwane są ekstrakty, takich jak żeń-szeń, pojawia się coraz więcej produktów o mniej znanym składzie. Należy do nich Rhodiola rosea, czyli różeniec górski, zwany także złotym korzeniem, przedstawiciel rodziny Crassulaceae – gruboszowatych. Nazwę „złoty korzeń” roślina zawdzięcza osobliwej, metalicznej barwie korzenia, którą można porównać z blaskiem tego szlachetnego metalu. Od wieków jest stosowany w tradycyjnej medycynie chińskiej, rosyjskiej i skandynawskiej.

Charakterystyczne związki występujące w różeńcu to glikozydy fenylopropanowe (salidrozyd) i fenylopropanoidy (rozawiny). Odpowiadają one za jego wielokierunkowe działanie, spośród których warto nadmienić działanie adaptogenne, przeciwutleniające, kardioochronne, przeciwnowotworowe, psychostumulujące oraz wzmacniające system odpornościowy, poprawiające zdolność koncentracji i sprawność fizyczną.

Ekstrakty z różeńca wykazują aktywność psychostymulującą, którą można określić jako nasilenie stanu czuwania, gotowości do działania, wzmożoną pobudliwość oraz hamowanie senności i poprawę nastroju. Działanie to kojarzone jest ze zmianami poziomu noradrenaliny i serotoniny oraz dopaminy, co powoduje aktywację tzw. „układu nagrody” w mózgu. Po zażyciu wyciągów z różeńca odnotowuje się poprawę percepcji, pamięci, procesów myślenia, analizowania, oceny sytuacji i uczenia się. Ponadto, dzięki silnym właściwościom antyoksydacyjnym, wyciągi z różeńca zapobiegają powstawaniu uszkodzeń spowodowanych przez wolne rodniki i czynniki mutagenne. Przy regularnym zażywaniu wyciągów z rożeńca ustępuje drażliwość, przygnębienie, bóle głowy i zaburzenia snu.

Korzeń różeńca jest składnikiem kilku suplementów diety obecnych na polskim rynku farmaceutycznym. Należą do nich Rhodiolin, Naturell Rhodiola, Arktyczny Korzeń, Euphorian oraz preparaty złożone np. Falumax czy Pogodyne, stosowany przy zmianach pogody i skokach ciśnienia atmosferycznego. Dobry produkt powinien zawierać standaryzowany wyciąg z różeńca górskiego, a obecnie uznaje się, że standaryzacja powinna dotyczyć rozawiny (min. 3%) i salidrozydu (min. 0,8%).

Wskazania do stosowania preparatów, zawierających wyciągi z różeńca to zmęczenie, osłabienie pamięci, stany stresu, obniżonego samopoczucia i rekonwalescencji, a także pomocniczo w procesie odchudzania. Zalecane dawki standaryzowanego wyciągu to przeważnie 75 do 100 mg dwa razy dziennie lub 150-200 mg/dzień. Preparaty te należy stosować zgodnie z zaleceniem producenta, ponieważ zwiększenie dziennej dawki może spowodować skoki ciśnienia tętniczego, bezsenność i uczucie niepokoju. Efekty zażywania powinny się pojawić po okresie od 1 do 2 tygodni. Zalecane jest stosowanie ekstraktów z surowca w porze porannej.

Adaptogeny są substancjami, które pozwalają organizmowi przystosować się do trudnych warunków. Należy pamiętać, iż nie leczą bezpośrednio żadnych chorób, mogą zaś wpłynąć na poprawę kondycji ogólnej i koncentracji, a także na spadek poziomu zmęczenia psychicznego. Przy ograniczaniu w swoim stylu życia wpływu czynników stresogennych, takich jak szkodliwe nawyki czy przeciążenia, zażywanie wyciągów z różeńca wpływa bardzo korzystnie na poprawę jakości życia i zdrowia.

Zbliża się sesja…

Okres międzysemestralny to dla studentów nie lada wyzwanie. Zaliczenia, kolokwia i egzaminy są często źródłem silnego stresu dla młodych ludzi. Osłabienie i przemęczenie organizmu, utrudniona zdolność koncentracji oraz wzmożona pobudliwość nerwowa nie ułatwiają przetrwania tego trudnego okresu. W celu podniesienia ogólnej wydolności psychicznej i fizycznej można sięgnąć po preparaty dostępne w aptekach, które mogą ponadto pomóc znieść intensywny wysiłek umysłowy i przetrwać okres nadmiernego przeciążenia obowiązkami. Czytaj dalej

Pycnogenol – co to takiego?

Wolne rodniki to atomy, cząsteczki lub jony posiadające niesparowany elektron walencyjny, którego obecność znacząco zwiększa ich reaktywność. Od wielu lat uważane za czynniki sprzyjające uszkodzeniu komórek – powodują bardzo niebezpieczne zmiany tkanek m.in. niedokrwienne, zwyrodnieniowe i martwicze. Czytaj dalej

Dziurawiec na jesienną melancholię

Sezonowym okresom pogorszenia pogody, takim jak czasjesienno-zimowy często towarzyszy stan obniżonego nastroju z wieloma różnorodnymi objawami. Należą do nich: smutek, apatia, brak motywacji do działania, niepokój, uczucie zmęczenia i wyczerpania oraz zaburzenia snu. Stosując środki pochodzenia naturalnego można przywrócić dobry nastrój i pomóc w utrzymaniu równowagi emocjonalnej.

Najpopularniejszą rośliną, z której pozyskiwane są wyciągi o udokumentowanym działaniu antydepresyjnym jest dziurawiec zwyczajny (Hypericum perforatum), występujący pospolicie na obszarze prawie całego naszego kraju. Jest to gatunek znany od starożytności i szeroko stosowany dzięki swoim właściwościom leczniczym.

Wyciągi wodne z dziurawca mają działanie rozkurczające, żółciopędne i żółciotwórcze. Stosowane są głównie w schorzeniach wątroby i dróg żółciowych. Natomiast wyciągi alkoholowe i olejowe zawierają inne frakcje związków czynnych, które są bezpośrednio odpowiedzialne za działanie przeciwdepresyjne.

Dlatego też np. napary czy odwary z dziurawca nie są skuteczne w przypadku obniżonego samopoczucia, gdyż substancje odpowiedzialne za działanie antydepresyjne są lipofilowe i  nie rozpuszczają się w wodzie.

Wyciągi alkoholowe i olejowe zawierają hyperycynę i związki pokrewne, pochodne floroglucyny (hyperforynę i adhyperforynę) oraz ksantony i flawonoidy, a wśród nich amentoflawon. Mechanizm antydepresyjnego działania hiperycyny polega na blokowaniu enzymu – monoaminooksydazy, odpowiedzialnego miedzy innymi za rozkład serotoniny, której to niedobory są jedną z poznanych do tej pory przyczyn powstawania depresji. Hiperforyna zwiększa koncentrację noradrenaliny, dopaminy i serotoniny w ośrodkowym układzie nerwowym. Amentoflawon z kolei wykazuje działanie przeciwlękowe.

Badania dowodzą, że w lekkiej i umiarkowanej depresji wyciąg z dziurawca jest równie skuteczny jak środki chemiczne. Jego niewątpliwą zaletą jest też fakt, że ma dużo mniej działań niepożądanych w porównaniu do syntetycznych leków przeciwdepresyjnych.

W łagodnych stanach depresyjnych można sięgnąć po środki zawierające wyciągi z ziela dziurawca. Są one dostępne bez recepty lekarskiej.

Przy zakupie warto zwrócić uwagę na to, czy lek zawiera ekstrakt z ziela dziurawca, czy samo ziele. Ważna jest także ilość ekstraktu w 1 tabletce, np. preparat Deprim forte zawiera 425mg ekstraktu w 1 tabletce, Silenil 300mg, Remotiv 250mg, Apatinac 184mg, Hypercaps 160mg, Perhip 137mg, a Deprim 60mg. Zalecana ilość wyciągu to 300-425mg dziennie. Kupując preparat o większej ilości wyciągu zmniejszamy ilość tabletek przyjmowanych na dobę, co często jest bardziej ekonomiczne. Mniej godne polecenia są preparaty zawierające sproszkowane ziele np. Depresplant czy Hyperherba. Na rynku dostępne są także płyny doustne z wyciągiem z dziurawca np. Tinctura Hyperici, Intractum Hyperici.

Należy pamiętać, że pierwsze korzystne efekty lecznicze występują po 10 – 14 dniach regularnego zażywania. Zalecany czas kuracji to minimum 4 tygodnie. Dlatego warto być w trakcie leczenia konsekwentnym.

Przyjmowanie wyciągów z dziurawca może powodować działania niepożądane, na przykład fotouczulające, co prawda rzadko i tylko przy zastosowaniu dużych dawek, jednakże podczas kuracji nie zaleca się ekspozycji skóry na słońce, ze względu na możliwość powstania poparzeń słonecznych.

Wykazano również, że przyjmowanie hiperycyny prowadzi do przyspieszenia metabolizmu innych leków, m.in. doustnych preparatów antykoncepcyjnych, beta-adrenolityków stosowanych w nadciśnieniu, co może obniżyć ich skuteczność. Dlatego przed rozpoczęciem terapii należy poradzić się farmaceuty, informując o przyjmowanych lekach.

Jesień nie musi być okresem obniżonego samopoczucia, a z tak zwaną depresją sezonową można sobie poradzić. Pokonywanie przygnębienia, chandry i smutku jest dużo prostsze po kuracji wyciągiem z dziurawca. Należy jednak pamiętać, że nasilające się lub przedłużające stany depresyjne mogą być bardzo niebezpieczne i wówczas należy zasięgnąć porady lekarskiej.

Siła probiotyków

Probiotyki, czyli wyselekcjonowane, żywe szczepy bakterii najczęściej z rodzaju Lactobacillus i Bifidobacterium oraz drożdzy Saccharomyces wchodzą w skład wielu preparatów dostępnych na rynku farmaceutycznym. Korzystnie wpływają na organizm człowieka, są bezpieczne, ponieważ nie wytwarzają toksycznych i szkodliwych produktów metabolizmu.

Cechą wszystkich bakterii probiotycznych jest zdolność adherencji, czyli przylegania do komórek nabłonka jelit, co sprzyja ich kolonizacji w okrężnicy. Mikroorganizmy te pozostają żywe w obecności kwasu solnego żołądka i kwasów żółciowych. Jest to bardzo istotne, ze względu na to, iż bakterie probiotyczne by dotrzeć do okrężnicy muszą pokonać kilka przeszkód m.in. kwaśne środowisko.

Probiotyki działają jak naturalna bariera ochronna, zapewniając prawidłową odporność organizmu człowieka. Hamują osiedlanie, wzrost i namnażanie się bakterii chorobotwórczych poprzez tworzenie niekorzystnych dla nich warunków środowiska. Dzieje się tak dzięki modyfikacji pH przez produkcję kwasu mlekowego. Ponadto probiotyki konkurują z patogenami o dostępne substancje odżywcze i czynniki warunkujące wzrost. Wykazują wobec nich także działanie antagonistyczne, które polega na produkcji bakteriocyn – substancji zdolnych do hamowania wzrostu organizmów pokrewnych.

Probiotyki wpływają także korzystnie na regulację pracy jelit, łagodząc uczucie wzdęcia i bóle brzucha. Bakterie probiotyczne wykazują także skuteczność zarówno w leczeniu i profilaktyce stanów zapalnych jelit takich jak wrzodziejące zapalenie jelita grubego oraz zespół jelita nadwrażliwego.

Ponadto probiotyki są nieodzowne w leczeniu różnego rodzaju biegunek, w tym poantybiotykowych. Działania niepożądane przy stosowaniu antybiotyków to m.in. zaburzenia równowagi flory fizjologicznej jelit. Dochodzi wówczas do zmniejszenia liczby korzystnych drobnoustrojów, co sprzyja namnażaniu się flory patologicznej, m.in. laseczek beztlenowych z rodzaju Clostridium difficile, co może powodować wystąpienie najcięższego powikłania – rzekomobłoniastego zapalenia jelita grubego. Stosowanie preparatów zawierających probiotyki jest konieczne w czasie przyjmowania antybiotyków, gdyż powoduje utrzymanie lub odtworzenie równowagi flory fizjologicznej jelit.

Organizmy probiotyczne dzięki produkcji enzymu – laktazy, odpowiedzialnego za rozkład laktozy łagodzą także objawy nietolerancji tej substancji obecnej w pożywieniu, ułatwiając trawienie i wchłanianie laktozy z produktów mlecznych.

Ponadto bakterie probiotyczne biorą udział w procesie produkcji witamin z grupy B oraz witaminy K. Wpływają także na odporność organizmu człowieka, stymulując system immunologiczny poprzez tworzenie i pobudzanie aktywności przeciwciał. Istnieją także doniesienia o wpływie probiotyków na wzmacnianie zdolności obronnych śluzówki jelit noworodków, co może mieć znaczący wpływ na zapobieganie i leczenie chorób specyficznych dla tego wieku.

Probiotyki są często łączone z prebiotykami, czyli źródłami energii dla bakterii probiotycznych. Są to przeważnie oligosacharydy, na przykład fruktooligosachrydy (FOS), galaktooligosacharydy lub laktuloza. Substancje te nie podlegają rozkładowi przez enzymy trawienne w górnym odcinku układu pokarmowego, zatem docierają do okrężnicy w stanie niezmienionym. Tam są hydrolizowane i  rozkładane przez bakterie probiotyczne, co sprzyja wybiórczemu pobudzaniu wzrostu i aktywności tych mikroorganizmów w okrężnicy. Połączenia prebiotyków z probiotykami określane są jako synbiotyki.

Preparaty

Produkowane przez różne firmy preparaty zawierają zwykle 1-2 szczepy bakterii lub mieszaninę kilku drobnoustrojów probiotycznych.

Przykładem preparatów zawierających 1 gatunek bakterii są: Lakcid i Lakcid forteDicoflor 30 i 60, Enterol (niepatogenne drożdze Saccharomyces boulardii). Trzy szczepy bakterii zawierają takie preparaty, jak BactiflorTrilacTriflora. Do preparatów zawierających cztery różne gatunki bakterii należy ProbioLac Plus. Produkowane są też specyfiki zawierające aż dziewięć różnych szczepów bakterii, np. Multilac Biotron.

Istnieją także probiotyki przygotowane specjalnie dla dzieci, m.in. Acidolac Junior polecany dla dzieci od trzeciego roku życia, natomiast Acidolac baby można stosować już od czwartego miesiąca.

Doceń jagody!

Borówka czernica (Vaccinium myrtillus) to od dawna ceniona roślina lecznicza w Polsce, popularnie nazywana czarną jagodą. Suszone owoce borówki czernicy są stosowane jako środek pomocniczy w leczeniu biegunki oraz w stanach zapalnych jelit. Wykazują także właściwości antyseptyczne i przeciwrobacze. W ostatnim czasie zainteresowanie tym surowcem leczniczym znacznie wzrosło, ze względu na zbadany wpływ na naczynia krwionośne i znaczenie w oftalmologii, czyli leczeniu chorób oczu.Z owoców borówki czernicy wyizolowano szereg związków decydujących o aktywności leczniczej surowca, między innymi antocyjany, garbniki, witaminy,a wśród nich kwas askorbowy czyli witaminę C, cukry, pektyny, kwasy organiczne (jabłkowy, cytrynowy, benzoesowy, bursztynowy), irydoidy i terpeny.

O zastosowaniu borówki brusznicy w oftalmologii decydują antocyjany. Mają one wielokierunkowe działanie na narząd wzroku. Po pierwsze poprawiają mikrokrążenie w gałce ocznej, co przekłada się na lepsze dotlenienie i odżywienie delikatnych struktur oka. Wykazują także działanie wzmacniające naczynia włosowate, poprzez zmniejszanie ich przepuszczalności i kruchości, co redukuje występowanie mikrowylewów m.in. podspojówkowych.Ponadto antocyjany z wyciągów borówki brusznicy polepszają ostrość i kontrastowość obrazu, wpływając na syntezę rodopsyny, czyli purpury wzrokowej w siatkówce oka. Jest to białko fotoreceptorowe, które odpowiada między innymi za proces widzenia o zmroku. Związki te umożliwiają lepsze dostosowanie się oka do zmiennych warunków oświetlenia, m.in. polepszają adaptację do procesu widzenia po zapadnięciu zmroku oraz poprawiają ostrość obrazu zwłaszcza w warunkach niedostatecznego oświetlenia. Poza tym antocyjany powodują rozszerzenie pola widzenia u osób z AMD. Jest to choroba związana z wiekiem, określana jako zwyrodnienie plamki żółtej, która jest bardzo ważnym obszarem siatkówki ze względu na największą ilość czopków – światłoczułych receptorów w tym obszarze. AMD powoduje zaburzenia lub utratę widzenia centralnego i jest najczęstszą przyczyną całkowitej utraty wzroku po 65 roku życia.

Wyciągi z borówki zmniejszają także dolegliwości wzrokowe związane z długotrwałym przebiegiem chorób m.in. cukrzycy czy nadciśnienia tętniczego. Przewlekłe powikłania tych chorób powodują retinopatie, czyli procesy chorobowe siatkówki oka.

Szczególnie zaleca się stosowanie suplementacji antocyjanami w postępującej i zaawansowanej krótkowzroczności, w zwyrodnieniowym zapaleniu naczyniówki i siatkówki oraz w starczych zmianach naczyń siatkówki.

Preparaty

Przy wyborze odpowiedniego specyfiku należy zwrócić uwagę na to, czy preparat został sporządzony na bazie sproszkowanych owoców czy na bazie ekstraktów czy wyciągów. Zdecydowanie bardziej godne polecenia są leki zawierające ekstrakty czy wyciągi, które są ponadto standaryzowane na zawartość antocyjanów. Zalety standaryzacji to bowiem stałe proporcje pomiędzy dawką dziennego spożycia a aktywnością biologiczną.Jest to bardzo istotne, gdyż właściwości antocyjanów wpływają na skuteczność leczniczą preparatów sporządzonych na bazie tych wyciągów. To ilość antocyjanów z borówki brusznicy w tabletce decyduje o jakości i skuteczności preparatu.

Dostępne na rynku specyfiki o statusie leków to: Difrarel, Strix oraz Bilberin, natomiast suplementy diety to:Vitavision, Borówka, Klarin, Vizik Zdrowiet, Naturapia Wzrok.

Jak wzmocnić swoją odporność przed zimą?

Wielkimi krokami zbliża się okres zwiększonego ryzyka zachorowania na różnego rodzaju infekcje. Do czynników dnia codziennego obniżających odporność takich jak stres, toksyny, nieprawidłowy styl życia i dieta, nadużywanie leków, a  zwłaszcza antybiotyków, dołączy niedługo nieprzyjemna aura pogodowa. Dlatego warto już dziś pomyśleć o wzmacnianiu odporności swojego organizmu, gdyż jest to proces długotrwały. Potencjał obronny organizmu jest bardzo duży, musimy jedynie umieć go uruchomić poprzez dostarczanie mu właściwych substancji.

W tym celu można zastosować domowe sposoby, chociażby czosnek, miód, różnego rodzaju nalewki. Warto się jednak zastanowić, czy nie zaufać nauce i wybrać odpowiedni środek wzmacniający odporność, czyli immunostymulator. Pozwoli to cieszyć się zdrowiem przez długi czas i zaoszczędzić pieniądze przeznaczone na leczenie poważnych infekcji.

Jednym z najpopularniejszych naturalnych środków immunostymulujących jest olej z wątroby różnych gatunków rekinów np. grenlandzkiego (np. Ecomer, Preventic) czy tasmańskiego (np. BioMarine). Zalety stosowania olejów rybnych stały się ostatnio popularnym celem badań naukowych, prowadzonych m.in. przez łódzkich immunologów z  Instytutu Centrum Zdrowia Matki Polki. Dlatego też informacje o  korzystnym działaniu składników zawartych w oleju z wątroby rekina nie są już tylko przypuszczeniem, a danymi potwierdzonymi przez badania kliniczne.

Olej z wątroby rekina jest źródłem alkilogliceroli, alkoksygliceroli i skwalenu, w mniejszym zaś stopniu nienasyconych kwasów tłuszczowych, tzw. omega (NNKT-3). Dzięki odpowiednim proporcjom składników następuje wzrost produkcji białych krwinek, zwłaszcza limfocytów. Wytwarzają one tzw. gamma-globuliny, odgrywające ważną rolę w  procesach odpornościowych. Ponadto składniki te aktywują makrofagi, odpowiedzialne za fagocytozę, czyli pochłanianie bakterii. Zwiększa się także produkcja cytokin np. interferonu, o działaniu przeciwwirusowym.

Dlatego też olej z wątroby rekina może być z powodzeniem stosowany w stanach obniżonej odporności np. po długotrwałej antybiotykoterapii. Ponadto zalecany jest w  przewlekłych zakażeniach bakteryjnych, zwłaszcza górnych dróg oddechowych oraz przetrwałych, czyli wówczas kiedy patogeny nie ulegają eliminacji z organizmu. Profilaktyczne stosowanie w okresie podwyższonej zachorowalności na grypę i infekcje grypopodobne zmniejsza ryzyko zachorowania, skraca czas lub łagodzi przebieg infekcji.

Podkreśla się także możliwość stosowania tłuszczu rybnego w  leczeniu i profilaktyce chorób sercowo-naczyniowych, nowotworowych, łuszczycy, atopowym zapaleniu skóry i alergii. Po konsultacji z lekarzem prowadzącym może być stosowany pomocniczo w czasie radioterapii i  chemioterapii choroby nowotworowej.

Jak wybrać odpowiedni preparat?

Ilość specyfików na rynku jest coraz większa, zatem należy dokładnie przemyśleć zakup, tak aby produkt był wysokiej jakości i co najważniejsze efektywny. Olej rybny, jako substancja pochodzenia naturalnego, posiada skład charakterystyczny dla gatunku rekina i  miejsca jego bytowania, stąd możliwa jest różna zawartość substancji czynnych. O skuteczności działania preparatu decyduje procentowy udział aktywnych biologicznie składników.

Dokonując zatem wyboru powinniśmy zwrócić uwagę na skład specyfiku. Preparat dobrej jakości powinien zawierać standaryzowany olej z wątroby rekina o zawartości minimum 20% alkoksygliceroli.

Stosowanie tego typu preparatów zazwyczaj zalecane jest przez okres minimum czterech tygodni, co zdecydowanie poprawia naturalne mechanizmy obronne organizmu w walce z infekcjami bakteryjnymi, wirusowymi czy komórkami nowotworowymi.

Ze względu na to, iż na jakość preparatu ma wpływ proces technologiczny, warto zaufać firmie farmaceutycznej o dobrej renomie i  zdecydowanie lepiej wybrać lek niż suplement diety. Niegodne polecenia są preparaty, które na opakowaniu nie zawierają pełnego składu.

Substancje czynne występujące w oleju z wątroby rekina zasługują na szczególną uwagę, ponieważ wykazują korzystne i wszechstronne działanie. Ponieważ są one całkowicie naturalne i nietoksyczne powinny znaleźć szerokie zastosowanie nie tylko w terapii, ale także w  profilaktyce.